76. rocznica pierwszego powojennego spisu ludności romskiej w Polsce.
Dziś, 1 grudnia 2025 r., mija 76 lat od przeprowadzenia pierwszego po II wojnie światowej spisu ludności romskiej w Polsce. Miało to miejsce 1 grudnia 1949 r. i stanowiło wstęp do późniejszych działań rządowych, mających na celu osiedlenie Romów oraz objęcie ich administracyjną ewidencją i dozorem, szczególnie tych wciąż przemieszczających się w taborach. Kolejne tego typu akcje odbywały się m.in. w 1952 i 1964 roku.
Fakty historyczne:
Spis z 1949 r. był pierwszą próbą rejestracji społeczności romskiej po wojnie.
Liczbę Romów w Polsce szacowano wtedy na około 20 tysięcy osób.
Około 25% Romów prowadziło osiadły tryb życia, reszta była wciąż koczownicza.
Spis miał charakter wstępny i przygotowywał grunt pod późniejszą politykę osiedleńczą i asymilacyjną.
Dlaczego dokumentów i zdjęć jest tak mało:
Spis z 1949 r. nie objął wszystkich terenów – np. na Dolnym Śląsku akcja rejestracji nie została przeprowadzona w niektórych powiatach.
W lokalnych spisach, np. w gminach Węgliniec czy Lubania, dokumentacja fotograficzna osób romskich nie była wykonywana.
Większość raportów, formularzy i kart meldunkowych przechowywana była w archiwach lokalnych i państwowych, a tylko niewielka część została opublikowana lub zdigitalizowana.
Oficjalne spisy powszechne po wojnie, np. z 1950 r., uznano za pierwszy „pełny” spis po 1939 r.
Ten dzień przypomina nam o trudnej historii Romów w Polsce, o początkach oficjalnej ewidencji ich społeczności oraz o wyzwaniach związanych z dokumentowaniem ich życia w powojennym kraju.
Fot: Tabor cygański, 1963, zdjęcie z Archiwum Muzeum Etnograficznego w Tarnowie.