Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, 19 października 2024 r.
19 października 2024 roku w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku odbył się wyjątkowy koncert upamiętniający 80. rocznicę Zagłady Sinti i Romów. Wydarzenie to stanowiło centralny punkt obchodów rocznicowych i było głębokim aktem pamięci, odpowiedzialności oraz szacunku wobec historii. Tego wieczoru muzyka, obraz i emocje połączyły się w jeden poruszający hołd dla ofiar, pozostawiając trwały ślad w pamięci uczestników.
Integralną częścią uroczystości była także wystawa pt. „Holocaust Romów 1939–1945”, prezentująca historię zagłady Romów i Sinti podczas II wojny światowej. Ekspozycja ukazywała dramatyczne losy ofiar poprzez materiały archiwalne, fotografie i narracje historyczne, stanowiąc ważne dopełnienie koncertu i pogłębiając wymiar edukacyjny oraz pamięciowy wydarzenia.
Głos pamięci i odpowiedzialności
Podczas uroczystości wygłoszono szereg ważnych i poruszających przemówień, które podkreślały znaczenie pamięci historycznej, edukacji oraz dialogu międzykulturowego. Głos zabrali:
- prof. Rafał Wnuk – Dyrektor Muzeum II Wojny Światowej,
- Pan Damian Awieruszko – Zastępca Dyrektora Wydziału, w imieniu Prezydenta Miasta Gdańska,
- dr Katarzyna Keler – Pełnomocnik Wojewody Pomorskiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych (Pomorski Urząd Wojewódzki),
- Pani Konsul Diane Roehrig – Konsulat Generalny Republiki Federalnej Niemiec w Gdańsku,
- Pan Władysław Kwiatkowski – Dyrektor Centrum Historii i Kultury Romów w Oświęcimiu.
W swoich wystąpieniach prelegenci podejmowali refleksję nad tragiczną historią Zagłady Sinti i Romów, odnosili się do współczesnych wyzwań oraz podkreślali potrzebę nieustannej edukacji, przeciwdziałania dyskryminacji i budowania społeczeństwa opartego na tolerancji i wzajemnym szacunku.
Podczas wypowiedzi akompaniował znakomity harfista Carlos Peña Montoya, który następnie wykonał hymn romski „Gelem Gelem”, nadając ceremonii szczególnie podniosły i symboliczny charakter.
„Nic cenniejszego na świecie nie ma prócz życia”
Motywem przewodnim wydarzenia była refleksja nad wartością ludzkiego życia, godności i szacunku, wyrażona słowami:
„Nic cenniejszego na świecie nie ma prócz życia.
Odebrali im prawo do życia.
Odebrali im godność i szacunek,
ofiarując w zamian ból i cierpienie.
Historia tak tragiczna nie powinna się powtórzyć.
Kolor skóry, pochodzenie czy jakiekolwiek inne różnice
nie powinny definiować wartości drugiego człowieka.”
Słowa te stały się moralnym i emocjonalnym fundamentem całego koncertu.
Otwarcie koncertu – głos empatii
Początek koncertu należał do Soliany Silvy, która w swoim wystąpieniu z niezwykłą empatią i wrażliwością poruszyła kwestie wartości życia i ludzkiej godności. Przypomniała tragiczne losy Sinti i Romów oraz podkreśliła, że dzisiejsza pamięć zobowiązuje do czujności, odpowiedzialności i sprzeciwu wobec wszelkich form nienawiści. Podczas jej wypowiedzi ponownie akompaniował Carlos Peña Montoya, który następnie wykonał hymn romski „Gelem Gelem”.
Sztuka, która mówi o pamięci
W centrum koncertu znalazła się muzyka – dziewięć utworów skomponowanych i zaaranżowanych przez Sinto Valentina, kompozytora, aranżera i skrzypka, którego twórczość nierozerwalnie związana jest z osobistą i zbiorową historią Zagłady. Ponad 50 członków jego rodziny zostało zamordowanych w obozach koncentracyjnych, zagazowanych i poddanych eksperymentom podczas II wojny światowej.
Tworząc swoje kompozycje, Sinto Valentin przenosił na papier nutowy ból, żałobę, emocje i pamięć, czyniąc z muzyki świadectwo historii. To, co wybrzmiało tego wieczoru, nie było jedynie dźwiękiem – była to pamięć, która zostaje z nami na zawsze. Szczególne poruszenie wywołał utwór „Lokhi Phuw” ze słowami Izabeli Jaśkowiak, będący hołdem dla ofiar i symbolem odradzającego się życia.
Kompozytor wystąpił również na scenie jako skrzypek, nadając wykonaniom osobisty, duchowy wymiar.
Oprawa wizualna i scenografia
Scenografia i oprawa wizualna, za które odpowiadała Izabela Jaśkowiak, dopełniały przekaz muzyczny. Scena rozświetlona była barwami romskiej flagi – błękitem, zielenią i czerwienią – symbolizującymi niebo, ziemię i wędrówkę. W kluczowych momentach przestrzeń wypełniała symboliczna mgła, przywołująca obraz gazu z komór – metaforę pamięci, przemijania i odpowiedzialności.
Film i melorecytacja
Na telebimie wyświetlono fragment filmu „Romska Odyseja” w reżyserii Izabeli Jaśkowiak, zrealizowanego we współpracy z Pawłem Lechowskim. Obrazy te, połączone z muzyką, wywołały silne emocje – na twarzach wielu osób pojawiły się łzy wzruszenia.
Podczas jednego z utworów Izabela Jaśkowiak wygłosiła w języku romani melorecytację – modlitwę za ofiary Zagłady, której głos, spleciony z muzyką, stworzył niezwykle poruszającą, niemal mistyczną atmosferę.
Most między przeszłością a przyszłością
W jednym z najbardziej symbolicznych momentów koncertu na scenie pojawili się wnuk i prawnuczka ocalałych z II wojny światowej Sinti, tworząc wzruszający most między przeszłością a teraźniejszością. Wszyscy romscy artyści biorący udział w wydarzeniu są potomkami ocalałych z Holokaustu Romów i Sinti, co nadało koncertowi wymiar głęboko osobisty i pokoleniowy.
Wystąpił również Chór Kameralny Wydziału Edukacji Muzycznej Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy (WEM UKW), powołany 1 października 2024 roku, pod dyrekcją dr. Tomasza Kotwicy, wzmacniając monumentalny i wspólnotowy charakter wydarzenia.
Pamięć, która trwa
Koncert był czymś więcej niż wydarzeniem artystycznym – stał się hołdem dla historii i świadectwem trwania pamięci. Rok po tym niezwykłym wieczorze organizatorzy wspominają go jako moment głębokiej wspólnoty i refleksji, przypominający, że pamięć o Zagładzie Romów i Sinti nie jest zamkniętą kartą historii, lecz żywą lekcją człowieczeństwa, którą należy przekazywać kolejnym pokoleniom.
Dziś, wspominając koncert sprzed roku, prezentowane są zdjęcia, które wcześniej nie ujrzały światła dziennego – ujęcia z prób, przygotowań oraz chwil przed i po koncercie. Ukazują one prawdziwe emocje, zaangażowanie i poświęcenie wszystkich twórców wydarzenia.
Organizatorzy składają serdeczne podziękowania wszystkim artystom, partnerom instytucjonalnym oraz uczestnikom, którzy byli obecni tego dnia w Muzeum II Wojny Światowej i wspólnie stworzyli przestrzeń pamięci, szacunku i nadziei.
